Gaat waterzuiveringsstation nieuwe Slachthuissite verwarmen?

Onderzoek naar riothermie in Antwerpen

De vraag naar duurzame energie stijgt en zal alleen maar verder toenemen. Ook de riolering kan hierin een rol spelen. Riothermie is een techniek die warmte onttrekt aan het riool en met behulp van een warmtepomp op een bruikbaar niveau brengt. In Antwerpen is men de mogelijkheid aan het onderzoeken om een waterzuiveringsstation in te schakelen voor de warmtevoorziening van de Slachthuissite, een grote ontwikkeling aan de noordrand van de stad.  

Afvalwater dat in de riolering terechtkomt is niet zomaar verloren. Het zit boordevol thermische energie en herbruikbare grondstoffen en vormt zo een belangrijke schakel in een circulaire toekomst. Het kan bijvoorbeeld gevaloriseerd worden als warmtebron. Afvalwater heeft een gemiddelde temperatuur van 10 tot 25 ° Celsius. Behoorlijk warm, van daaruit is dan ook het idee ontstaan om die warmte te onttrekken en te gebruiken om in de warmtevraag van gebouwen te voorzien. Riothermie kan op drie manieren: vlakbij het lozingspunt in het gebouw zelf, door bijvoorbeeld een warmtewisselaar te installeren op de afvoer van de douche, onderweg in het rioolstelsel met behulp van een warmtewisselaar op de riolering, of door de warmte onttrekken middels een warmtepomp in het waterzuiveringsstation. Deze laatste toepassing is precies wat men aan het onderzoeken is in Antwerpen. Op de Slachthuissite aan de noordrand van Antwerpen willen de Stad Antwerpen en projectontwikkelaar Triple Living 2.400 nieuwe woningen realiseren. De Stad onderzoekt samen met Aquafin en netbeheerder Fluvius of het vlakbij gelegen waterzuiveringsstation als warmtebron kan dienen.       

Riothermie
Op de Slachthuissite aan de noordrand van Antwerpen willen de Stad Antwerpen en projectontwikkelaar Triple Living 2.400 nieuwe woningen realiseren. (Beeld: AG VESPA – Palmbout Urban Landscapes – De Smet Vermeulen architecten – Feddes/Olthof Landschapsarchitecten)

Warmtebron
“Riothermie toepassen op gezuiverd water biedt tal van voordelen”, weet Ivo Verschueren, accountmanager bij Aquafin. “Bij ongezuiverd rioolwater moeten extra maatregelen genomen worden om vervuiling van de warmtewisselaar tegen te gaan. Met gezuiverd water heb je dit probleem niet. Bovendien is het debiet in een waterzuiveringsstation constant, terwijl dit in een riolering sterk kan fluctueren.” Bij de Stad Antwerpen zag men de nabijheid van het waterzuiveringsstation vooral als een opportuniteit en werd besloten dit samen met Aquafin en netbeheerder Fluvius nader te onderzoeken. “Bij de opmaak van een masterplan gaan we altijd bekijken hoe we de nieuwe wijk zo duurzaam mogelijk van warmte kunnen voorzien”, vertellen Koen Enkels en Sam Verbelen, respectievelijk projectleider warmtenetten en duurzaamheidsexpert bij het departement Energie en Milieu van de Stad Antwerpen. “In stedelijk gebied, zeker in dicht bebouwde nieuwe ontwikkelingen, komen we al snel uit bij de collectivisering van de warmtevoorziening in de vorm van een warmtenet. Een mogelijke warmtebron voor de Slachthuissite zagen we eerst in het havengebied, waar de bedrijvigheid zorgt voor heel wat warmteoverschotten, maar de haven ligt vrij ver van de site. Het waterzuiveringsstation, een mooie warmtebron, bevindt zich vlakbij dus de keuze was snel gemaakt.” 

Riothermie
Men onderzoekt ook de mogelijkheid om het waterzuiveringsstation te gebruiken als warmtebron voor de omliggende wijken. (Beeld: Patrick Henderyckx)

Een prijskaartje
De studie hoe de warmte te onttrekken en te injecteren in het warmtenet alsook de studie van de netbeheerder zijn al vergevorderd, maar het RUP wordt pas eind dit jaar vastgelegd dus er is nog geen beslissing in dit dossier genomen. Het grootste struikelblok is de kost om de energie te transporteren tot bij de eindgebruiker. “De Stad Antwerpen en Fluvius vertrekken van het ‘niet meer dan anders-principe’, zijnde dat de bewoners van de Slachthuissite niet meer zouden mogen betalen dan het alternatieve scenario van een individuele gasketel”, legt Koen Enkels uit. “De vraag is hoe je onder die prijs kan blijven als je de warmteproductiecentrale en het warmtenet bij elkaar optelt. Die oefening willen we de komende maanden finaliseren en uiteraard moeten er ook afspraken gemaakt worden met de projectontwikkelaar.” 

Riothermie
Het debiet in een waterzuiveringsstation is constant, terwijl dit in een riolering sterk kan fluctueren, wat een voordeel biedt voor het onttrekken van warmte. (Beeld: Aquafin)

Toekomstperspectieven
Aquafin bekijkt ook de mogelijkheid om andere waterzuiveringsstations in Vlaanderen in te schakelen als warmtebron. Maar de mogelijkheden zijn niet eindeloos. “Omwille van de hogere temperatuur van het afvalwater in stedelijk gebied, is riothermie op dit niveau enkel haalbaar in de stedelijke context. Dat betekent dat dit maar op een beperkt aantal plaatsen in Vlaanderen mogelijk is”, aldus Ivo Verschueren. 

En wat met riothermie onderweg, op de riolering zelf? In Leuven verwarmt afvalwater van onder meer het Universitair Ziekenhuis sinds 2014 een gerenoveerd appartementsgebouw. Onderzoeksinstituut VITO maakte in 2014 een kansenkaart voor Antwerpen voor dergelijke riothermieprojecten. Sam Verbelen: “Na onderzoek is gebleken dat dit momenteel nog niet haalbaar is omwille van het te weinig concurrentieel zijn met de standaardoplossing. Daar komt nog de investering bij om een warmtewisselaar in het rioleringsnet in te bouwen. Op dit moment zijn de condities voor deze toepassing van riothermie nog onvoldoende gunstig. Dat neemt niet weg dat dit in de toekomst kan veranderen, mocht men bijvoorbeeld toch de taxshift van elektriciteit naar aardgas invoeren. Wij volgen dit in elk geval op voor elk groot bouwproject binnen de stad.” 

“De warmtebron voor de Slachthuissite kan in de toekomst ook als springplank dienen naar omliggende wijken, maar daar is verder onderzoek voor nodig”, vertelt Koen Enkels. “Het water op de Slachthuissite kunnen we naar een temperatuur van 65 ° Celsius brengen. Voor nieuwbouw is dat voldoende, voor bestaande gebouwen wellicht niet.” Aquafin is alvast ambitieus en ziet potentieel in een rol als ‘warmtehub’ voor de hele omgeving. “We zitten daar nog niet aan de limieten van wat we aan warmte kunnen onttrekken. Zo kunnen we op langere termijn ook de warmte-overschotten van onze slibverwerking op de site gaan valoriseren”, zegt Ivo Verschueren. 

Ook de Stad Antwerpen denkt al verder. “We zijn de mogelijkheid van een stadsbreed warmtenet aan het bestuderen, waarin de haven en het waterzuiveringsstation van Aquafin een rol kunnen spelen. In Kopenhagen is dit vandaag al realiteit, maar zo ver zijn we hier nog niet”, besluit Sam Verbelen.       

Tekst | Liesbeth Verhulst