De Pen | Jan Goossens, Algemeen Directeur Aquafin

Naar een geïntegreerd afvalwater- en hemelwatermanagement

In afwachting van de WK-wedstrijd Kroatië – Denemarken pik ik vanuit de zetel nog mee hoe Frank Deboosere de voorbije junimaand klasseert als één van de allerdroogste ooit. Juni 2017 was niet anders. 

De klimaatverandering zet zich overduidelijk door. In de zomer dalen de laagwaterdebieten van de waterlopen nog verder met 10 – 70 %, waardoor de waterbeschikbaarheid in Vlaanderen nog kritischer wordt dan ze al is. 

Paradoxaal genoeg zorgt diezelfde klimaatverandering evenzeer voor steeds meer felle buien, waarop de diameter van de meeste riolen nooit voorzien was. Het gevolg is frequenter overstromingen van huizen en hele straten. Naar verwachting zullen die tot tweemaal vaker voorkomen tegen 2030 en tot zelfs vijfmaal in 2050.

Deze uitdagingen zijn om veel redenen sterk verweven met het afvalwaterbeleid. Niet in het minst omdat twee derde van het ‘influent’, dat aankomt op de 300 waterzuiveringsinstallaties van Aquafin, eigenlijk regenwater en insijpelend grondwater is. Dit resulteert jaarlijks in 800 miljoen m³ gezuiverd afvalwater, meer dan het dubbele aan verbruikt drinkwater in Vlaanderen. Als het op droogtebestrijding aankomt, is ons effluent bijgevolg een waardevolle, maar voorlopig nog onderbenutte waterbron. 

De financiële en organisatorische uitdagingen om de toenemende droogte en wateroverlast te counteren, én in één moeite door ook nog eens de riolerings- en zuiveringsgraad verder op te krikken, zijn evenwel enorm. De kaarten liggen hierbij bovendien niet ideaal. Alleen al de versnippering in de Vlaamse (afval)watersector zorgt ervoor dat veel synergiepotentieel onbenut blijft en dat de beschikbare financiële middelen daardoor verre van optimaal worden ingezet.

Een meer holistische benadering van de afvalwater- en hemelwaterinfrastructuur dringt zich op. Aquafin vertaalt dit als een ‘verticaal geïntegreerd asset management’. De gemeentelijke en bovengemeentelijke infrastructuur zijn immers niet los van elkaar te zien. Er is nergens een fysieke overgang tussen beide stelsels, integendeel, er is zelfs een grote interactie. 

Hydraulische modellen die de werking van de afvalwater- en hemelwaterinfrastructuur simuleren, worden nu zowel door Aquafin als door andere riooloperatoren opgemaakt. Het is logisch om ze uniek en geïntegreerd op te maken. Het vereiste expertiseniveau dat nodig is om de bestaande infrastructuur in optimale staat te houden, is bovendien niet overal aanwezig in Vlaanderen. Een systematische en preventieve aanpak met de nieuwste technologieën en veel kennis van zaken is nodig om verzakkingen, soms zelfs zinkgaten en dus hoge herstelkosten, te vermijden. 

Verticaal geïntegreerd asset management reikt evenwel veel verder dan dat. Zo kan wateroverlast onder meer beheerst worden door inzet van de rioolinfrastructuur als buffersysteem. Proefprojecten zoals in Kessel-Lo tonen aan dat met behulp van afsluiters en intelligente sturingen de rioolinfrastructuur toekomstig niet alleen als transportsysteem maar ook als buffersysteem kan worden ingezet. Indien de aanleg van bufferbekkens voor hemelwater toch noodzakelijk is, kan dit vaak efficiënter én effectiever aangepakt worden door een geïntegreerde benadering over de gemeentegrenzen heen.

Meer nog. Waar nieuwe riolering wordt aangelegd, moet volgens de milieuwetgeving regen- en afvalwater meestal gescheiden worden. Deze zogeheten afkoppeling is in Vlaanderen momenteel voor slechts 10 % doorgevoerd. Dit heeft zijn redenen, maar is zeker niet overal noodzakelijk. Een doordachte pragmatische toepassing ervan kan veel investeringen vermijden.

Een geïntegreerde kijk op zowel afvalwater- als hemelwaterbeheer is hierbij niet alleen noodzakelijk vanwege de klimaatverandering, maar ook vanuit ecologische invalshoek. Op dit moment wordt immers nog altijd slechts 83 % van al het Vlaamse huishoudelijk afvalwater gezuiverd. 17 % vloeit nog steeds vervuild in onze beken en rivieren. Duitsland en Nederland doen het met een huidige zuiveringsgraad van respectievelijk 97 en 99 % een stuk beter. Om substantiële ecologische vooruitgang te boeken, zijn nog heel wat investeringen nodig. En dat vooral in de gemeentelijke rioleringsinfrastructuur.

Aquafin pleit er in haar memorandum voor de volgende Vlaamse Regering dan ook voor om te mogen optreden als ‘matchmaker’ in alle Vlaamse gemeenten. Dit moet helpen om, samen met gemeenten en rioolbeheerders, een meer geïntegreerde visie op afvalwater- en hemelwatermanagement uit te bouwen. We willen hierbij vooral onze expertise ter beschikking stellen en de keuze van lokale en bovenlokale projecten beter op elkaar afstemmen. Voor de uitvoering van die visie en projecten doen gemeenten uiteraard verder een beroep op hun rioolbeheerder. Ook de praktische moeilijkheden waarmee gemeenten vaak geconfronteerd worden willen we zo een stem geven naar het Vlaams beleid.

Een idee dat veel bijval krijgt en hopelijk dan ook een steentje kan bijdragen aan de enorme inspanningen die nog zullen worden geleverd door de gemeenten en het Vlaams Gewest.        

Jan Goossens
Jan Goossens, Algemeen Directeur Aquafin.